ข้อมูลสุขภาพแบบเข้าใจง่าย
วัณโรค
วัณโรคแพร่ทางอากาศและยังเป็นโรคสำคัญของไทย ตรวจเร็ว รักษาครบ และดูแลผู้สัมผัสช่วยหยุดวงจรการแพร่เชื้อ
สรุปก่อนอ่านต่อ
เรื่องนี้คืออะไร และสำคัญอย่างไร
ไอนาน ไข้ต่ำ เหงื่อออกกลางคืน น้ำหนักลด และอ่อนเพลียเป็นอาการที่ควรตรวจ แต่บางคนมีเชื้อแฝงโดยไม่มีอาการและไม่แพร่เชื้อ
การวินิจฉัยใช้เสมหะ การตรวจโมเลกุล ภาพรังสี และการเพาะเชื้อตามบริบท การกินยาหลายชนิดครบระยะสำคัญต่อการหายและป้องกันเชื้อดื้อยา
คำศัพท์สุขภาพ
- HIV
- ไวรัสที่ทำลายเซลล์ภูมิคุ้มกัน การรักษาด้วยยาต้านไวรัสอย่างต่อเนื่องช่วยควบคุมไวรัสและลดการเจ็บป่วยได้
- IGRA
- การตรวจเลือดเพื่อดูว่าร่างกายเคยตอบสนองต่อเชื้อวัณโรคหรือไม่ ผลตรวจยังต้องอ่านร่วมกับอาการและภาพปอด
เกิดอะไรขึ้นในร่างกาย
อธิบายกลไกทีละขั้น
ความเสี่ยง active สูงขึ้นในช่วงแรกหลังรับเชื้อและเมื่อภูมิคุ้มกันลด เช่น HIV เบาหวาน ทุพโภชนาการ ยากดภูมิ หรือไตวาย การกินยาครบสูตรสำคัญเพื่อรักษาและป้องกันเชื้อดื้อยา
สูดเชื้อเข้าสู่ถุงลม
ละอองขนาดเล็กอยู่ในอากาศและลงลึกถึงปอด
ภูมิคุ้มกันสร้าง granuloma
macrophage และ T cell ล้อมเชื้อไว้ เกิดระยะแฝง
การกักเชื้อล้มเหลว
เชื้อเพิ่มจำนวน ทำลายปอด และแพร่ผ่านเสมหะหรือไปอวัยวะอื่น
ค่าหรือเกณฑ์ที่ควรรู้
อาการนานเป็นสัปดาห์ต้องตรวจเสมหะและภาพปอด ไม่ใช้เอกซเรย์อย่างเดียว
ผลตรวจการติดเชื้อ TB เป็นบวกบอกว่ามีเชื้ออยู่ในร่างกาย แต่ไม่ได้แยกว่าเป็นเชื้อแฝงหรือโรคที่กำลังแพร่เชื้อ
ระยะเวลาไอ
อาการไอที่ต่อเนื่อง
- ช่วงอ้างอิง
- หวัดทั่วไปมักดีขึ้นตามเวลา
- ควรนัดประเมิน
- ไอนาน 3 สัปดาห์ขึ้นไป โดยเฉพาะมีไข้กลางคืน เหงื่อออก น้ำหนักลด หรือสัมผัสผู้ป่วย ควรตรวจ TB
- ควรประเมินเร่งด่วน
- ไอเป็นเลือด หอบ เจ็บหน้าอกมาก หรืออ่อนเพลียรุนแรงต้องประเมินเร่งด่วน
ผลตรวจเชื้อ
เสมหะ NAA, smear และ culture
- ช่วงอ้างอิง
- NAA ช่วยตรวจสารพันธุกรรมได้เร็ว แต่ culture ยังสำคัญต่อการยืนยันและความไวต่อยา
- ควรนัดประเมิน
- ผลลบครั้งเดียวไม่ตัด TB หากอาการและภาพปอดยังน่าสงสัย
- ควรประเมินเร่งด่วน
- ห้ามหยุดยาหรือเว้นยาเอง เพราะเพิ่มความเสี่ยงรักษาไม่หายและดื้อยา
สาเหตุ · อาการ · การตรวจ · การดูแล
ดูข้อมูลสำคัญในที่เดียว
สาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้อง
- สัมผัสใกล้ชิดในพื้นที่อากาศปิด
- HIV เบาหวาน ไตเรื้อรัง ทุพโภชนาการ และยากดภูมิ
- เรือนจำ ที่พักแออัด บุคลากรสุขภาพ และย้ายจากพื้นที่ชุก
อาการที่พบบ่อย
- ไอนาน ไข้ต่ำ เหงื่อกลางคืน น้ำหนักลด
- ไอมีเลือด เจ็บหน้าอก หรืออ่อนเพลีย
- วัณโรคนอกปอดมีอาการตามอวัยวะ
แพทย์ตรวจอย่างไร
- เอกซเรย์ปอดร่วมกับตรวจเสมหะ molecular test และเพาะเชื้อ
- skin test หรือ IGRA ช่วยค้นหาการติดเชื้อ ไม่แยก active ลำพัง
- ทดสอบความไวต่อยาเพื่อจัดสูตร
เริ่มดูแลอย่างเป็นระบบ
- รับยาครบทุกวันตามสูตรและนัด
- ระบายอากาศ สวมหน้ากาก และติดตามผู้สัมผัส
- คัดกรองและรักษาวัณโรคแฝงในผู้เสี่ยง
เรื่องสำคัญที่ควรรู้
จำประเด็นเหล่านี้ไว้ก่อน
แพร่ทางอากาศ ไม่ใช่จากการจับมือ
ห้องอับและอยู่ใกล้ผู้ป่วยนานเพิ่มความเสี่ยง การระบายอากาศและหน้ากากช่วยลดการแพร่
อาการดีขึ้นยังหยุดยาไม่ได้
เชื้ออาจยังอยู่ การขาดยาทำให้โรคกลับและดื้อยา
ผู้สัมผัสควรได้รับการคัดกรอง
เด็ก ผู้มี HIV ผู้สูงอายุ และผู้ใช้ยากดภูมิมีความเสี่ยงป่วยหลังติดเชื้อสูงกว่า
อาหารและการดูแลในชีวิตประจำวัน
เริ่มดูแลจากสิ่งที่ทำได้จริง
- รับพลังงานและโปรตีนให้พอเพื่อฟื้นตัว ลดแอลกอฮอล์ และติดตามอาการคลื่นไส้หรือตับจากยา
- อาหารช่วยพยุงภาวะโภชนาการ แต่ไม่ฆ่าเชื้อวัณโรคและไม่แทนยาครบสูตร
อ่านต่ออย่างเข้าใจ
อ่านต่อให้ครบทั้งสุขภาพและผลิตภัณฑ์
แหล่งอ้างอิงหลัก
