ข้อมูลสุขภาพแบบเข้าใจง่าย
มะเร็งที่พบบ่อย
มะเร็งไม่ใช่โรคเดียว รู้ปัจจัยเสี่ยงที่ลดได้ วัคซีนและการตรวจคัดกรองที่เหมาะกับแต่ละคน เพื่อป้องกันหรือพบโรคให้เร็วขึ้น
สรุปก่อนอ่านต่อ
เรื่องนี้คืออะไร และสำคัญอย่างไร
มะเร็งเกิดจากเซลล์ผิดปกติเติบโตและลุกลามโดยควบคุมไม่ได้ แต่ละชนิดมีสาเหตุและรูปแบบความเสี่ยงต่างกัน โดยมักเกิดจากอายุและพันธุกรรมทำงานร่วมกับการสัมผัสสารก่อมะเร็ง การติดเชื้อ และพฤติกรรมตลอดช่วงชีวิต
หน้านี้แยกมะเร็งที่พบบ่อยตามอวัยวะ เพื่อให้เห็นว่าความเสี่ยงใดเปลี่ยนได้ วัคซีนหรือการคัดกรองใดมีบทบาท และเมื่อใดควรคุยกับแพทย์ตามอายุ ประวัติครอบครัว และความเสี่ยงส่วนบุคคล
คำศัพท์สุขภาพ
- HPV
- ไวรัสกลุ่มหนึ่งที่ติดต่อผ่านการสัมผัสใกล้ชิด บางสายพันธุ์เพิ่มความเสี่ยงมะเร็ง แต่การติดเชื้อไม่ได้หมายความว่าจะเป็นมะเร็งทุกคน
- PSA
- สารที่สร้างจากต่อมลูกหมากและตรวจได้จากเลือด ค่าสูงไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็งเสมอ ต้องอ่านร่วมกับอายุ อาการ และการตรวจอื่น
- เชื้อ H. pylori
- เชื้อแบคทีเรียที่อาศัยในกระเพาะอาหารและอาจทำให้กระเพาะอักเสบหรือแผลในกระเพาะ การยืนยันและรักษาต้องใช้การตรวจที่เหมาะสม
เกิดอะไรขึ้นในร่างกาย
อธิบายกลไกทีละขั้น
ความเสี่ยงเกิดจากการผสมของอายุ พันธุกรรม การติดเชื้อ สารก่อมะเร็ง ฮอร์โมน การอักเสบ และโอกาสจากการแบ่งเซลล์ การคัดกรองต้องเลือกตามอายุ เพศ ประวัติ และแนวทาง ไม่ใช้การตรวจเดียวค้นหามะเร็งทุกชนิด
DNA สะสมความผิดปกติ
ยีนเร่งการแบ่งตัวเปิดมากเกิน หรือยีนเบรกและซ่อมแซมเสียหน้าที่
เซลล์หลบระบบควบคุม
เซลล์สร้างหลอดเลือด เลี่ยงภูมิคุ้มกัน และอยู่รอดเกินปกติ
ลุกลามหรือแพร่กระจาย
เซลล์ผ่านเนื้อเยื่อ เข้าหลอดเลือด และตั้งรกรากที่อวัยวะอื่น
ค่าหรือเกณฑ์ที่ควรรู้
การคัดกรองต้องตรงชนิดมะเร็ง อายุ และความเสี่ยง
ไม่มีค่า tumor marker เดียวที่ใช้ยืนยันว่าปลอดภัย การคัดกรองใช้วิธีและช่วงเวลาที่ต่างกัน และคำแนะนำอาจปรับตามประเทศหรือประวัติครอบครัว
ลำไส้ใหญ่และไส้ตรง
ผู้มีความเสี่ยงทั่วไปและไม่มีอาการ
- ช่วงอ้างอิง
- เริ่มคัดกรองอายุ 45 ปีและทำต่อถึง 75 ปีตามวิธีที่เลือก
- ควรนัดประเมิน
- อายุ 76–85 ปีพิจารณาเป็นรายบุคคลตามสุขภาพและประวัติการตรวจ
- ควรประเมินเร่งด่วน
- มีเลือดในอุจจาระ ซีด น้ำหนักลด หรือการขับถ่ายเปลี่ยน ไม่ต้องรอถึงอายุคัดกรอง
มะเร็งเต้านม
ผู้หญิงความเสี่ยงทั่วไป
- ช่วงอ้างอิง
- แนวทาง USPSTF แนะนำแมมโมแกรมทุก 2 ปี อายุ 40–74 ปี
- ควรนัดประเมิน
- ผู้มี BRCA ประวัติครอบครัวเด่น หรือเคยฉายรังสีทรวงอกต้องใช้แผนเฉพาะ
- ควรประเมินเร่งด่วน
- ก้อนใหม่ ผิวบุ๋ม หัวนมรั้ง หรือมีเลือดออกจากหัวนม ต้องนัดตรวจไม่รอรอบคัดกรอง
มะเร็งปอด
CT รังสีต่ำปีละครั้งสำหรับผู้เข้าเกณฑ์
- ช่วงอ้างอิง
- อายุ 50–80 ปี สูบบุหรี่สะสมอย่างน้อย 20 pack-years และยังสูบหรือเลิกไม่เกิน 15 ปี
- ควรนัดประเมิน
- เอกซเรย์ปอดทั่วไปไม่ใช้แทน CT รังสีต่ำสำหรับการคัดกรอง
- ควรประเมินเร่งด่วน
- ไอเป็นเลือด หอบใหม่ เจ็บหน้าอก หรือผอมลงเป็นอาการที่ต้องตรวจ ไม่ใช่การคัดกรอง
Tumor markers
เช่น AFP, CA-125, CEA หรือ PSA
- ช่วงอ้างอิง
- ไม่มีค่าปกติค่าเดียวที่ตัดมะเร็งทุกชนิดออกได้
- ควรนัดประเมิน
- ใช้เฉพาะตามข้อบ่งชี้ ร่วมกับอาการ ภาพถ่าย และเนื้อเยื่อ
- ควรประเมินเร่งด่วน
- อย่าซื้อชุดตรวจหลายค่าแล้วสรุปเองว่าปลอดภัยหรือเป็นมะเร็ง
สาเหตุ · อาการ · การตรวจ · การดูแล
ดูข้อมูลสำคัญในที่เดียว
สาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้อง
- ยาสูบ แอลกอฮอล์ รังสี UV และสารก่อมะเร็งจากงาน
- HPV ไวรัสตับอักเสบบี/ซี และ H. pylori
- อายุ พันธุกรรม โรคอ้วน การไม่เคลื่อนไหว และอาหารแปรรูปสูง
อาการที่พบบ่อย
- ก้อนใหม่ เลือดออกผิดปกติ น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ
- ไอเรื้อรัง กลืนลำบาก หรือการขับถ่ายเปลี่ยนนาน
- อาการขึ้นกับอวัยวะและมักไม่จำเพาะ
แพทย์ตรวจอย่างไร
- คัดกรองปากมดลูก เต้านม ลำไส้ และปอดตามเกณฑ์
- ภาพถ่ายช่วยระบุตำแหน่ง แต่ชิ้นเนื้อยืนยันชนิด
- ตรวจยีนหรือโมเลกุลเพื่อเลือกการรักษาบางชนิด
เริ่มดูแลอย่างเป็นระบบ
- ไม่สูบบุหรี่ จำกัดแอลกอฮอล์ และคุมน้ำหนัก
- ฉีดวัคซีน HPV และตับอักเสบบี
- เข้าคัดกรองตามเวลาและพบแพทย์เมื่ออาการคงอยู่นาน
เรื่องสำคัญที่ควรรู้
จำประเด็นเหล่านี้ไว้ก่อน
มะเร็งปอด เริ่มที่การหยุดควัน
บุหรี่เป็นปัจจัยเสี่ยงหลัก รวมถึงควันบุหรี่มือสอง เรดอน มลพิษ และสารบางชนิดในที่ทำงาน วิธีลดความเสี่ยงที่มีผลที่สุดคือไม่เริ่มสูบหรือเลิกสูบ หลีกเลี่ยงควัน และประเมินการตรวจปอดด้วยเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ขนาดรังสีต่ำเมื่อมีประวัติสูบบุหรี่สูงตามเกณฑ์แพทย์
แหล่งอ้างอิงCDCมะเร็งเต้านม อ่านทั้งวัย พันธุกรรม และวิถีชีวิต
ความเสี่ยงเพิ่มตามอายุ ประวัติครอบครัว ยีนบางชนิด และปัจจัยด้านฮอร์โมน สิ่งที่ช่วยลดความเสี่ยงได้คือรักษาน้ำหนัก เคลื่อนไหวสม่ำเสมอ และลดหรือไม่ดื่มแอลกอฮอล์ ส่วนแมมโมแกรมช่วยพบโรคเร็ว จึงควรวางแผนตามวัยและระดับความเสี่ยงกับแพทย์
แหล่งอ้างอิงCDCมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง ปรับมื้ออาหารและไม่พลาดการคัดกรอง
อายุ ประวัติติ่งเนื้อหรือมะเร็งในครอบครัว โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง และพันธุกรรมมีผลต่อความเสี่ยง ปัจจัยที่ปรับได้คือการไม่สูบบุหรี่ ลดแอลกอฮอล์ เนื้อแปรรูปและอาหารไขมันสูง เพิ่มผักผลไม้และใยอาหาร เคลื่อนไหว และรักษาน้ำหนัก การคัดกรองยังช่วยพบและตัดติ่งเนื้อก่อนกลายเป็นมะเร็งได้
แหล่งอ้างอิงCDCมะเร็งปากมดลูก ป้องกันได้ด้วยวัคซีนและการคัดกรอง
สาเหตุหลักคือการติดเชื้อ HPV ชนิดเสี่ยงสูงแบบต่อเนื่อง วัคซีน HPV ป้องกันการติดเชื้อใหม่จากชนิดที่ก่อมะเร็งได้มาก และการตรวจ HPV หรือ Pap test ช่วยพบเซลล์ก่อนมะเร็งเพื่อรักษาก่อนลุกลาม แม้ฉีดวัคซีนแล้วก็ยังควรคัดกรองตามแนวทาง
แหล่งอ้างอิงCDCมะเร็งตับ ดูแลไวรัสตับอักเสบและไขมันพอกตับ
ไวรัสตับอักเสบบีและซีเรื้อรัง ตับแข็ง แอลกอฮอล์ ไขมันพอกตับ น้ำหนักเกิน เบาหวาน และอะฟลาทอกซินเพิ่มความเสี่ยง แนวทางสำคัญคือฉีดวัคซีนไวรัสตับอักเสบบี ตรวจไวรัสตับอักเสบซีและรักษาเมื่อพบ ลดแอลกอฮอล์ ไม่สูบบุหรี่ เคลื่อนไหว และดูแลน้ำหนัก
แหล่งอ้างอิงCDCมะเร็งต่อมลูกหมาก แยกจากต่อมลูกหมากโตให้ชัด
ต่อมลูกหมากโตไม่ใช่มะเร็ง และไม่ได้แปลว่าจะกลายเป็นมะเร็ง ความเสี่ยงมะเร็งต่อมลูกหมากเพิ่มตามอายุและประวัติครอบครัว การตรวจ PSA มีทั้งประโยชน์และข้อจำกัด จึงควรตัดสินใจร่วมกับแพทย์ตามความเสี่ยง ไม่ใช้ผล PSA เพียงค่าเดียวสรุปโรค
แหล่งอ้างอิงCDCปัจจัยพื้นฐานเดียวกันช่วยลดความเสี่ยงได้หลายชนิด
ไม่สูบบุหรี่ ลดหรือหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ รักษาน้ำหนัก เคลื่อนไหว รับวัคซีนที่เหมาะสม และลดการสัมผัสสารก่อมะเร็ง เป็นฐานสำคัญ แต่ไม่มีอาหารหรือผลิตภัณฑ์ชนิดเดียวป้องกันมะเร็งได้ทุกชนิด
แหล่งอ้างอิงWHOCANCER TOPICS · OPEN THE RIGHT TOPIC
เลือกอ่านมะเร็งทีละชนิด
สัญญาณเหล่านี้เกิดจากภาวะอื่นได้บ่อย การมีอาการไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง แต่หากเกิดใหม่ ต่อเนื่อง หรือแย่ลง ควรตรวจหาสาเหตุ
มะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง
เซลล์ผิดปกติเริ่มในลำไส้ใหญ่หรือไส้ตรง บางรายเริ่มจากติ่งเนื้อที่ตรวจพบและนำออกได้ก่อนกลายเป็นมะเร็ง
- ดูแลอะไรได้
- คุยเรื่องการคัดกรองตามอายุและความเสี่ยง กินใยอาหารจากพืช ลดเนื้อแปรรูป ไม่สูบบุหรี่ และเคลื่อนไหวสม่ำเสมอ
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ถ่ายเป็นเลือด อุจจาระดำ การขับถ่ายเปลี่ยนต่อเนื่อง ซีด หรือผอมลงโดยไม่ตั้งใจ ควรพบแพทย์
มะเร็งตับ
มะเร็งตับมักเกิดบนพื้นของตับที่เสียหายเรื้อรัง โดยเฉพาะไวรัสตับอักเสบบีหรือซีและตับแข็ง
- ดูแลอะไรได้
- ตรวจไวรัสตับอักเสบ รับวัคซีนตับอักเสบบีเมื่อเหมาะสม ลดแอลกอฮอล์ และเข้ารับการติดตามตับตามนัดหากอยู่ในกลุ่มเสี่ยง
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ตาเหลือง ตัวเหลือง ท้องบวม ปวดชายโครงขวาต่อเนื่อง น้ำหนักลด หรืออาเจียนเป็นเลือด ควรพบแพทย์
มะเร็งเต้านม
เซลล์ในเต้านมเติบโตผิดปกติ ก้อนจำนวนมากไม่ใช่มะเร็ง แต่ก้อนหรือการเปลี่ยนแปลงใหม่ควรได้รับการตรวจ
- ดูแลอะไรได้
- รู้ลักษณะปกติของเต้านมและคุยแผนตรวจคัดกรองตามอายุ ประวัติครอบครัว และความเสี่ยงส่วนบุคคล
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ก้อนใหม่ ผิวบุ๋มหรือหนา หัวนมรั้ง มีเลือดออกจากหัวนม หรือก้อนรักแร้ ควรนัดตรวจ
มะเร็งปากมดลูก
การติดเชื้อ HPV ชนิดเสี่ยงสูงที่คงอยู่นานอาจทำให้เซลล์ปากมดลูกเปลี่ยนก่อนกลายเป็นมะเร็ง
- ดูแลอะไรได้
- รับวัคซีน HPV ตามเกณฑ์และตรวจคัดกรองตามอายุ แม้ไม่มีอาการ เพราะระยะก่อนมะเร็งมักไม่ทำให้รู้สึกผิดปกติ
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- เลือดออกหลังมีเพศสัมพันธ์ เลือดออกนอกประจำเดือนหรือหลังหมดประจำเดือน และตกขาวผิดปกติ ควรตรวจ
มะเร็งปอด
เซลล์ในปอดเติบโตผิดปกติ ความเสี่ยงเด่นคือบุหรี่ รวมถึงควันมือสองและสิ่งสัมผัสบางชนิด
- ดูแลอะไรได้
- ไม่สูบบุหรี่ หลีกเลี่ยงควัน และคุยเรื่อง CT ขนาดรังสีต่ำเฉพาะผู้ที่เข้าเกณฑ์ความเสี่ยง ไม่ใช้เอกซเรย์ทั่วไปแทนการคัดกรอง
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ไอเป็นเลือด หอบหรือเจ็บหน้าอกใหม่ ไอหรือเสียงแหบไม่หาย และน้ำหนักลด ควรพบแพทย์
มะเร็งต่อมลูกหมาก
เซลล์ต่อมลูกหมากเติบโตผิดปกติ หลายรายโตช้าและระยะแรกไม่มีอาการ อาการปัสสาวะมักเกิดจากสาเหตุไม่ร้ายแรงได้เช่นกัน
- ดูแลอะไรได้
- คุยกับแพทย์เรื่องประโยชน์และผลเสียของ PSA ตามอายุ ความเสี่ยง และความต้องการ ไม่ใช้ค่าเดียวสรุปว่าเป็นมะเร็ง
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ปัสสาวะไม่ออก มีเลือดในปัสสาวะ ปวดกระดูกต่อเนื่อง หรืออ่อนแรงขา ควรรับการประเมิน
มะเร็งกระเพาะอาหาร
เซลล์เยื่อบุกระเพาะเติบโตผิดปกติ ระยะแรกอาจไม่มีอาการหรือคล้ายกรดไหลย้อนและอาหารไม่ย่อย
- ดูแลอะไรได้
- รักษาเชื้อ H. pylori เมื่อแพทย์วินิจฉัย ลดอาหารเค็มจัดและเนื้อแปรรูป และไม่สูบบุหรี่ โดยไม่มีการคัดกรองมาตรฐานสำหรับทุกคน
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- กลืนลำบาก อาเจียนเป็นเลือด อุจจาระดำ อิ่มเร็วต่อเนื่อง ซีด หรือน้ำหนักลด ควรพบแพทย์
มะเร็งผิวหนัง
มะเร็งผิวหนังมีหลายชนิดและหน้าตาต่างกัน การเปลี่ยนแปลงใหม่ของไฝ ก้อน หรือแผลเป็นสิ่งที่ควรสังเกต
- ดูแลอะไรได้
- หลบแดดจัด ใช้เสื้อผ้า หมวก แว่น และกันแดดอย่างเหมาะสม พร้อมตรวจผิวทั่วตัวรวมบริเวณที่ไม่โดนแดด
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ไฝเปลี่ยนรูปร่าง สี หรือขนาด แผลไม่หาย ก้อนเลือดออก หรือรอยใต้เล็บเปลี่ยน ควรพบแพทย์ผิวหนัง
มะเร็งรังไข่
มะเร็งรังไข่ระยะแรกอาจไม่มีอาการ เมื่อมีอาการมักไม่จำเพาะ เช่น ท้องอืด อิ่มเร็ว หรือปวดเชิงกราน
- ดูแลอะไรได้
- แจ้งประวัติมะเร็งเต้านมหรือรังไข่ในครอบครัวให้แพทย์ทราบ เพราะบางครอบครัวควรรับคำปรึกษาทางพันธุกรรม
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ท้องอืด ปวดหรือแน่นเชิงกราน อิ่มเร็ว ปัสสาวะบ่อยที่เกิดใหม่และไม่หาย ควรนัดตรวจ
มะเร็งเม็ดเลือดขาว
ไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดขาวผิดปกติมากเกินไป ชนิดต่างๆ ดำเนินเร็วช้าต่างกันและต้องตรวจเลือดกับไขกระดูกเพื่อวินิจฉัย
- ดูแลอะไรได้
- ไม่มีอาหารหรือการคัดกรองทั่วไปที่ป้องกันได้ทุกชนิด หากผลเลือดผิดปกติหรือมีอาการต่อเนื่องควรตรวจตามแพทย์นัด
- ควรไปตรวจเมื่อไร
- ไข้ร่วมกับอ่อนเพลียมาก ซีด ช้ำหรือเลือดออกง่าย จุดเลือดออก หายใจลำบาก หรือการติดเชื้อซ้ำ ควรพบแพทย์
อาหารและการดูแลในชีวิตประจำวัน
ลดความเสี่ยงหลายทาง ไม่ฝากความหวังไว้กับอาหารชนิดเดียว
- ไม่สูบบุหรี่ ลดหรือหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ และป้องกันผิวจากรังสีอัลตราไวโอเลต
- ให้ผัก ผลไม้ ถั่ว และธัญพืชไม่ขัดสีเป็นฐาน ลดขนมหวาน อาหารมัน เนื้อแปรรูป และอาหารแปรรูปสูง พร้อมรักษาน้ำหนักที่เหมาะสม
- ตรวจสอบวัคซีนและการคัดกรองตามวัย รวมถึงแจ้งประวัติมะเร็งในครอบครัวให้แพทย์ทราบ
อ่านต่ออย่างเข้าใจ
อ่านต่อให้ครบทั้งสุขภาพและผลิตภัณฑ์
แหล่งอ้างอิงหลัก
